Permacultuur eenvoudig uitgelegd

Men spreekt van "permacultuur" bij een heuvelbed, een dikke mulchlaag of een bos van fruitbomen. Op den duur betekent het woord niets meer. Permacultuur is geen teelttechniek. Het is een manier om een plek te ontwerpen, met drie ethische principes en twaalf ontwerpprincipes. Recente studies geven haar gelijk voor de bodem. Voor de opbrengst blijft de vraag open.

Waar het woord vandaan komt

Bill Mollison en David Holmgren bedachten het woord in de jaren 1970. In het begin stond het voor een systeem dat nuttige dieren combineerde met overblijvende planten of planten die zichzelf uitzaaien. Holmgren geeft er vandaag een ruimere definitie van. Permacultuur is "het bewuste ontwerp van landschappen die de patronen en relaties nabootsen die in de natuur worden waargenomen". Ze wil overvloedig voedsel, vezels en energie produceren voor de lokale behoeften.

Onthoud het eerste woord, ontwerp. Permacultuur zegt hoe je nadenkt voor je handelt. Ze zegt niet welk gereedschap je neemt.

Drie ethische principes, voor elke techniek

Holmgren vat de ethiek samen in drie principes, die sinds het begin in de ontwerpcursussen worden onderwezen:

• Zorg voor de aarde. De bodems, de bossen en het water.
• Zorg voor de mens. Jezelf, je naasten en de gemeenschap.
• Eerlijk delen. Je verbruik beperken en overschotten herverdelen.

In de moestuin geeft dat een bodem die je niet laat verarmen. Een tuin die je niet uitput. Te veel courgettes die naar de buren gaan in plaats van naar de compost.

De twaalf principes, toegepast op de moestuin

Holmgren bracht het permaculturele denken samen in twaalf ontwerpprincipes, elk met een spreuk. De voorbeelden in de derde kolom zijn van ons.

Geen van die principes legt een heuvelbed, een kruidenspiraal of een eetbaar bos op. Het zijn vragen om je te stellen, geen plannen om over te schrijven.

Ontwerp of teelttechniek, twee verschillende dingen

Een lasagnebed, een blijvende mulchlaag of niet spitten zijn technieken. Veel permacultuurtuiniers gebruiken ze. Veel andere tuiniers ook. De onderzoekers die permacultuurboerderijen hebben bestudeerd, benadrukken het. Permacultuur is niet te herleiden tot een geheel van praktijken. Ze zit in de manier waarop je ze schikt naargelang de plek.

Tegenover de wetenschap is dat ook haar zwakte. In 2014 liepen twee onderzoekers, Rafter Sass Ferguson en Sarah Taylor Lovell, de wetenschappelijke en populaire literatuur door. Volgens hen is permacultuur lang geïsoleerd gebleven van het onderzoek. Men verwijt haar te simpele beweringen en het ontbreken van een duidelijke definitie. Haar teksten over de praktijk minimaliseren vaak de complexiteit, de moeilijkheden en de risico's voor wie eraan begint. Haar ideeën over gemengde overblijvende teelten en over waterbeheer liepen daarentegen vooruit op het onderzoek van die tijd. Het zijn sporen om uit te diepen.

De cijfers van de studies

Twee werken geven serieuze cijfers in Europa. Een gaat over de bodem, een over het geld.

De bodem wint duidelijk

De studie van 2024 volgde acht sites in Duitsland en een in Luxemburg, van 2019 tot 2021. Elke site moest de principes van de permacultuur volgen en van zijn productie leven. Ze moest ook minstens twee gebruiken combineren, bijvoorbeeld fruitbomen en begrazing. Je vond er groenteteelt op kleine oppervlakte, heuvelbedden met een houtkern, beweide boomgaarden en kippen. Die sites telden 457 % meer plantensoorten en 197 % meer vogelsoorten.

Twee kanttekeningen tellen. Een deel van de koolstof komt van compost en mest die van buiten komen. De auteurs merken op dat de nettowinst voor het klimaat dus lager kan zijn. Ze hebben ook de oogsten niet gemeten. Hun laatste vraag gaat juist over de opbrengst van permacultuur tegenover de dominante landbouw.

Het geld, mogelijk met veel uren

Op Bec Hellouin volgden Inra (nu Inrae) en AgroParisTech van 2011 tot 2015 het meest intensieve deel van de boerderij. De resultaten werden herleid tot 1000 m². De omzet ging van 33 000 euro in 2013 naar 57 000 euro in 2014. Maar de werkuren gingen mee, van 2006 in 2013 naar 3026 in 2014. Het netto maandinkomen lag tussen 898 en 1571 euro naargelang het jaar en de kosten van het materiaal. Er was bovendien een halftijdse werknemer nodig.

Het rapport legt de nadruk op een punt dat men vaak vergeet. Die 1000 m² "mogen in geen geval worden beschouwd als voldoende om een microboerderij te vestigen". Ze maken deel uit van een groter geheel, met minder intensieve teelten, natuurlijke zones en gebouwen. De studie observeerde de boerderij in reële omstandigheden. Ze vergeleek haar niet met een controle.

De open vragen

We weten niet of een gezinsmoestuin die volgens permacultuur is ontworpen meer of minder oplevert dan een goed beheerde klassieke moestuin. Geen enkele geraadpleegde studie vergelijkt de twee op dezelfde oppervlakte. We weten ook niet waar de winst in de bodem vandaan komt. Een deel komt misschien van het ontwerp, een ander deel van de aangebrachte compost en de grond die nooit wordt omgekeerd.

De ideeën om over te nemen op je bedden

Je hebt geen heuvelbed en geen stage nodig om te beginnen. Terwijl je observeert, geeft de app je de zaaidata van elke teelt voor jouw regio. Beginnen met je zaden.

Om permacultuur te plaatsen tussen de andere methodes, lees je het overzicht Zes methodes getoetst aan proeven. De technieken die men eraan verbindt, hebben hun eigen gidsen: Lasagnebed, Teelt op heuvelbedden en hügelkultur, De grond nooit kaal en Voedselbos.

Foto: Ries Bosch, Unsplash