Maankalender in de tuin: moet je tuinieren met de maan?

Wil je weten of je oogst verandert als je je wortels op een worteldag zaait? In proeven naast elkaar gaat het verschil het ene jaar de ene kant op en het jaar erna de andere. Geen enkele bekende fysische kracht verklaart het. De maankalender laat je moestuin niet mislukken en niet slagen. Het seizoensvenster telt veel zwaarder. De kalender lees je toch in twee minuten.

Een maankalender, dat zijn vier cycli, niet een

Het woord "maan" dekt vier verschillende dingen. De kalenders leggen ze over elkaar. Daarom lijken ze ingewikkeld.

Bronnen: Observatoire de Paris voor de duur van de maanmaand, Nature & Progrès Belgique voor de rest van de tabel.

Stijgende maan en wassende maan zijn dus niet hetzelfde. De twee cycli duren niet even lang en schuiven van maand tot maand ten opzichte van elkaar. Om te weten of de maan stijgt, raadt Nature & Progrès aan haar twee avonden na elkaar te bekijken, op hetzelfde uur.

De wortel-, blad-, bloem- en vruchtdagen

Die indeling komt van Maria Thun, een Duitse die haar kalenders bouwde op haar eigen waarnemingen. De twaalf sterrenbeelden zijn ingedeeld per vier elementen. Trekt de maan voorbij een aardeteken (Stier, Maagd, Steenbok), dan is het een worteldag. Een watersteken geeft een bladdag, een luchtteken een bloemdag, een vuurteken een vruchtdag.

Elke groente wordt ingedeeld naargelang het deel dat je ervan eet. De indeling heeft enkele verrassingen. Bij Nature & Progrès horen prei en ui bij de wortels, bloemkool bij de bladeren, tuinboon en erwt bij de vruchten.

Dit is niet het oordeel van een scepticus. Nature & Progrès publiceert de maankalender in haar tijdschrift. Ze schrijft zwart op wit dat hem letterlijk volgen "een ideaal is dat moeilijk haalbaar is". De kalender die bij elke plant hoort, "blijft van het grootste belang".

De proeven naast elkaar

Charles Dowding is een Engelse groenteteler die zijn proeven jaar na jaar publiceert. Hij zaaide dezelfde groenten met enkele dagen verschil, aan weerszijden van de volle maan.

Het laatste cijfer wordt het vaakst aangehaald en is het zwakst. De twee zaaiingen zijn niet op dezelfde dag gedaan. Een week in het voorjaar verandert echter de bodemtemperatuur, de regen en de slakken. Je kunt het effect van het sterrenbeeld niet scheiden van dat van de datum.

Zijn bonen vertellen iets anders. Gezaaid bij wassende maan gaven ze 15,41 kg, tegenover 13,97 kg bij afnemende maan. Die laatste brachten in september toch meer op, toen bonen schaars werden. Zijn struikbonen gezaaid op een vruchtdag gaven 9 % meer dan op een bladdag. Dowding concludeert dat de resultaten wisselen. Op de "verkeerde" dag zaaien geeft toch goede oogsten. Hij negeert de maanregels die niet passen bij zijn werk.

Het zijn proeven van een tuinier, op een of twee bedden per variant. Ze zijn meer waard dan een indruk, maar niet zoveel als een herhaalde proef.

De proeven van onderzoekers

Hartmut Spiess testte de maanritmes op winterrogge en radijs, in biodynamische teelt. Hij vond zwakke effecten. De effecten van de sterrenbeelden die Maria Thun beschreef, kwamen niet naar voren. Twee andere onderzoekers, Kollerstrom en Staudenmaier, vonden de proef goed opgezet maar de analyse van de gegevens onvoldoende. Geen enkele nieuwe proef heeft het debat beslecht.

In Nicaragua zaaide een team maïs bij elke maanfase, met vier herhalingen per fase. De kieming was beter bij eerste kwartier en nieuwe maan. De hoogte, de lengte en het gewicht van de kolven verschilden niet significant. De maïs gezaaid bij nieuwe maan had het hoogste gemiddelde gewicht. De boeren in de streek dachten het tegenovergestelde.

Waarom natuurkundigen twijfelen

In 2020 herlas een team van de Universiteit van Valencia de handboeken plantkunde, plantenfysiologie en natuurkunde en daarna de gepubliceerde studies. Het vindt geen betrouwbaar bewijs voor een verband tussen de maanfasen en de fysiologie van planten.

Haar berekeningen geven de orde van grootte.

• De zwaartekracht van de maan aan het aardoppervlak is ongeveer 300 000 keer zwakker dan die van de aarde.
• Het getij dat de maan uitoefent op een plant van 2 m hoog is van de orde van 0,0000000000003 m/s². Het is niet waarneembaar.
• Het licht van een volle maan in een heldere nacht bereikt 0,25 lux. Een gemiddelde dag geeft 32 000 tot 100 000. Zelfs op haar best verlicht de maan 128 000 keer minder dan de donkerste dag.

Het argument van het sap dat met de maan stijgt, stuit op een detail. Het getij komt twee keer per dag terug. Deed het sap stijgen, dan zou dat twee keer per dag zijn en niet een keer per maand. Een stijgende of dalende maan verandert noch de zwaartekracht noch het licht. Alleen haar hoogte aan de hemel varieert.

De vragen die nog openstaan

Planten hebben wel ritmes die de maan volgen, maar niet die van de kalender. Twee onderzoekers, Barlow en Fisahn, observeerden wortels van zandraket (Arabidopsis) die in continu licht werden gehouden. Hun groei schommelde met 24,8 uur, de duur van een lunaire dag en volgde het berekende getij. De auteurs erkennen het. Hun bewijs is een correlatie en dus indirect. Niemand kan het getij uitschakelen om te controleren.

Ander onderzoek zag veenmos sneller groeien rond nieuwe maan. Die ritmes duren een dag of een maand. Ze zijn minuscuul. Niemand heeft aangetoond dat ze een oogst wortels veranderen. We weten ook niet waarom zoveel tuiniers zeggen beter te slagen met de maan. Een hypothese blijft open. Een kalender die je laat observeren en plannen maakt je misschien een betere tuinier, welk sterrenbeeld het ook is.

Dus, volg je de maan of niet?

Het is jouw keuze. Ze kost niets zolang je binnen het seizoensvenster blijft. Helpt de maankalender je om je te organiseren, hou hem dan. Laat hij je een zaai missen, laat hem dan zonder spijt los.

In de app toont de maankalender de wortel-, blad-, bloem- en vruchtdagen binnen het zaaivenster van elk van je teelten. Hij wordt er voorgesteld als een traditie. Bekijk de data van je teelten.

Om de maan te plaatsen tussen de andere methodes, lees je het overzicht van de natuurlijke tuinmethodes. De biodynamie, die de worteldagen heeft bekendgemaakt, heeft haar eigen gids. De zaaidata per maand staan in de zaaikalender voor België.

Foto: Gerald England, Wikimedia Commons (Geograph), licentie CC BY-SA 2.0