Plagen en ziekten in de moestuin: herkennen en aanpakken zonder chemie
19 veelvoorkomende problemen in de moestuin, met symptoom, oorzaak, seizoen en handeling. Bijna alle los je op zonder middel.
Gaten in je koolbladeren, een wit poeder op de courgettes, wortels vol bruine gangen. Zoek de dader voor je iets koopt. De juiste handeling hangt ervan af. Meestal bestaat ze uit een net, water geven of vruchtwisseling, niet uit een product. Het laatste deel zegt welke producten de wet aan particulieren toestaat in België en Frankrijk.
De dader vinden met drie vragen
Stel jezelf drie vragen, in deze volgorde.
- Waar zit de schade? Blad, wortel, wortelhals, vrucht of zaailing.
- Hoe ziet ze eruit? Een gat betekent dat de plant wordt opgegeten. Een dons, een poeder of een natte vlek wijzen op een schimmel. Een plant die verwelkt terwijl de grond vochtig is, wijst naar de wortels.
- Wanneer? Plagen hebben hun seizoen. Een koolwitje in maart of phytophthora in april is onwaarschijnlijk.
Keer ook het blad om. Eitjes, bladluizen, witte vliegen en mijten zitten eronder.
De maanden in de tabellen komen vooral van de RHS, het Britse koninklijke tuinbouwgenootschap. Ze gelden ongeveer voor België en Noord-Frankrijk. Komt je voorjaar vroeger, in Zuidwest- of Zuid-Frankrijk, schuif ze dan naar voren.
De bladeters
| Probleem | Symptoom | Seizoen | De handeling |
|---|---|---|---|
| Slakken en naaktslakken | Onregelmatige gaten in zachte bladeren en zaailingen, slijmsporen | Zacht en vochtig weer | Alleen kwetsbare planten beschermen, 's avonds rapen, bierfalletjes |
| Bladluizen | Kolonies onder de bladeren en aan de top van de stengels, opgerolde bladeren | Voorjaar en zomer | Tolereren, lieveheersbeestjes en zweefvliegen laten komen, kolonies tussen twee vingers fijnknijpen |
| Koolrupsen (koolwitjes, kooluil) | Gaten in de buitenste bladeren, uitwerpselen, uitgehold hart | Mei tot oktober | Net leggen voor de eileggingen, zonder de bladeren aan te raken; eitjes en rupsen verwijderen |
| Aardvlooien | Kleine ronde gaatjes in kool, radijs, rucola, vooral in jonge planten | Voorjaar en zomer | Fijnmazig net over de zaaiingen; tolereren bij aangeslagen planten |
| Koolmotluis | Kleine witte insecten die wegvliegen als je het blad aanraakt, zwarte roetdauw | Het hele jaar | Tolereren, behalve bij boerenkool waar je de jonge bladeren eet |
| Coloradokever | Volwassen kever met gele en zwarte strepen, roodoranje larven, opgegeten loof | Voorjaar en zomer, twee generaties per jaar in Hauts-de-France | Onder de bladeren controleren, eipakketjes, larven en kevers verwijderen |
| Spint, onder dak | Fijne bleke marmering, fijne webben, geelgroene mijten onder het blad | Maart tot oktober | Luchten, de kas besproeien; roofmijt Phytoseiulus persimilis |
Verwar bij de coloradokever zijn eitjes niet met die van het zevenstippelig lieveheersbeestje. Die van het lieveheersbeestje zijn lichtgeel, die van de coloradokever geel en dan oranje voor ze uitkomen (Fredon Hauts-de-France). De gids Coloradokevers beschrijft het rapen in detail.
De aantasters van wortels en stengels
| Probleem | Symptoom | Seizoen | De handeling |
|---|---|---|---|
| Wortelvlieg | Bruine gangen en roest rond de wortel, roomkleurige maden | Mei tot oktober; eileggingen eind mei tot juni, daarna augustus tot september | Zaaien na half mei, oogsten voor eind augustus, volledig net |
| Koolvlieg | Jonge koolplantjes die vertragen, verwelken en sterven | April tot september; de eerste generatie richt de meeste schade aan | Kraagje van karton of vilt van 8 tot 15 cm aan de voet, of net |
| Knolvoet | Dwergplant, paarsachtige bladeren, gezwollen en vervormde wortels | Teeltseizoen | Bekalken, draineren, planten opkweken in potten van minstens 9 cm, resistente variëteiten |
| Preimot | Witte vlekken op de bladeren, gangen in de schacht | April tot oktober; larven in mei tot juni en van augustus tot oktober | Insectennet het hele seizoen, vruchtwisseling |
| Preimineervlieg | Rijen witte puntjes op het blad, daarna maden en poppen in de schacht | Eileggingen van maart tot april en van september tot november | Net tijdens de twee vliegperiodes, vruchtwisseling |
| Witrot van ui | Gele bladeren die inzakken, bol en wortels die rotten, wit dons | Teeltseizoen, vooral bij droog weer | Nooit grond van een aangetast perceel aanvoeren. Ze blijft 15 jaar of meer besmet |
| Omvallen van zaailingen | Zaailingen die niet opkomen of inzakken, vaak met een witachtig dons | Voorjaar, binnen of onder dak | Schone potten, nieuwe potgrond, leidingwater, ijle zaai, luchten |
Voor de wortel noemt de RHS minder gevoelige variëteiten. Geen enkele is 100 % resistent. Om verder te gaan lees je Preimot en preivlieg en Knolvoet.
De ziekten en stoornissen
| Probleem | Symptoom | Seizoen | De handeling |
|---|---|---|---|
| Phytophthora, tomaat en aardappel | Natte vlekken die snel bruin worden, wit dons onder het blad, gevlekte vruchten | Zomer, bij warm en vochtig weer | Aangetaste delen verwijderen en weggooien, nooit op de compost; vruchtwisseling van vier jaar |
| Echte meeldauw (courgette, pompoen) | Wit poederig dons op de bladeren | Van voorjaar tot herfst | Regelmatig water geven in de ochtend, mulchen, ruim planten, te veel stikstof vermijden |
| Grauwe schimmel | Grijsbruin dons op afgestorven delen, aardbeien die rotten | Vochtig weer, slecht geventileerde kas | Dode delen verwijderen, luchten, ruim planten |
| Preiroest | Felloranje pustels die een oranje poeder afgeven | Van midden zomer tot einde herfst | Ruim planten, te veel stikstof vermijden, resten opruimen |
| Neusrot (tomaat, paprika) | Donkere, holle vlek aan het uiteinde van de vrucht, tegenover de steel | Zomer | Regelmatig water geven. Het is geen ziekte |
Neusrot is geen schimmel en geen plaag. Het calcium bereikt het uiteinde van de vrucht niet, meestal door onregelmatig water geven. De RHS vindt calciumspuiten weinig doeltreffend. Lees Neusrot bij tomaten.
De gids Phytophthora bij tomaat legt uit hoe je het onderscheidt van alternaria en het risicovenster leest. Voor echte meeldauw lees je Echte meeldauw, het witte dons op courgettes.
Het net lost de meeste problemen op
Acht plagen uit de tabel stop je met een net. Je moet dan wel de juiste maaswijdte hebben. De RHS onderscheidt drie maten.
| Maaswijdte | Wat ze tegenhoudt | Wat erdoor komt |
|---|---|---|
| 4 tot 7 mm | De koolwitjes, als de bladeren het net niet raken | Al de rest |
| 1,3 tot 1,4 mm | Koolvlieg, wortelvlieg, uienvlieg, vlinders | Bladluizen, aardvlooien, preimineervlieg en preimot |
| 0,8 mm | Aardvlooien, witte vliegen, mineervliegen, bladluizen, en de vliegen hierboven | De trips, die 0,3 tot 0,6 mm vragen |
Voor kool geeft de gids Koolwitje en koolrupsen de volledige werkwijze.
Voorkomen in plaats van behandelen
Vier gewoonten voorkomen de meeste problemen uit de tabel.
- Vruchtwisseling. De RHS raadt vier jaar aan tussen twee keer tomaten op dezelfde plek in de volle grond, tegen phytophthora. Ze noemt ze essentieel tegen de wortelvlieg en nuttig tegen preimot en preimineervlieg.
- Regelmatig water geven, in de ochtend. Het voorkomt neusrot en remt echte meeldauw af. Geef water halverwege de ochtend in plaats van 's avonds.
- Ruimte en lucht. Dicht op elkaar staande planten houden het vocht vast. Phytophthora, grauwe schimmel en roest profiteren daarvan.
- De nuttige dieren. Vogels, egels en loopkevers eten de maden van de wortels, volgens de RHS. De gids Een levende moestuin zegt hoe je ze aantrekt.
De producten die particulieren mogen gebruiken
| België | Frankrijk | |
|---|---|---|
| De regel | Alleen producten die zijn toegelaten voor niet-professioneel gebruik | Sinds 1 januari 2019 geen gewasbeschermingsmiddelen meer bij particulieren (Labbé-wet), behalve uitzonderingen |
| Nog toegelaten | De producten waarvan het toelatingsnummer eindigt op G/B of G/P | Biocontroleproducten, die welke in de biologische landbouw bruikbaar zijn en stoffen met laag risico |
| Verboden | De producten met P/B, voorbehouden aan professionals | Alle andere gewasbeschermingsmiddelen |
| Waar controleren | Fytoweb, de website van de FOD Volksgezondheid | E-Phy, de catalogus van de Anses |
In België staat G voor garden en B voor België. Fytoweb herinnert er ook aan de spuit drie keer door te spoelen. Het spoelwater giet je uit op het gazon of op een mulchlaag, nooit in het riool. Lege verpakkingen gaan naar het containerpark. In Frankrijk vragen zelfs de nog toegelaten producten voorzorgen bij het gebruik, herinnert de Ecophyto-brief van de Fredon.
Die regels veranderen. Controleer voor je koopt op Fytoweb of op E-Phy of het product is toegelaten voor hobbygebruikers en op jouw teelt. De gids De producten die toegelaten zijn in de moestuin gaat in detail, met plantaardige gier inbegrepen.
Voor phytophthora kijkt de app naar de verwachting voor jouw adres en waarschuwt ze je als het risicovenster opengaat. Voeg je tomaten en je aardappelen toe.
Veelgestelde vragen
Mijn plant verwelkt terwijl de grond vochtig is, wat is dat?
Kijk naar de wortels. Bij een kool wijzen gezwollen wortels op knolvoet. Sterven jonge planten na het planten, denk dan aan de koolvlieg. Bij een ui of een prei wijst een rotte basis met wit dons op witrot.
Moet je bladluizen behandelen?
Meestal niet. De RHS raadt aan ze te tolereren. In het voorjaar vermenigvuldigen ze zich voor hun vijanden, daarna nemen de lieveheersbeestjes en de zweefvliegen het over. Lijdt een plant eronder, knijp dan de kolonies fijn tussen twee vingers.
Zijn slakkenkorrels een goed idee?
De RHS raadt aan ze te vermijden, ook de biologische, omdat ze schade doen aan de fauna van de tuin. Bescherm liever de kwetsbare planten, raap 's avonds of zet bierfalletjes neer.
Kun je zieke bladeren composteren?
Niet die met phytophthora. De RHS raadt aan ze met het huisvuil weg te gooien of te verbranden. Ontsmet ook stokken en gereedschap.
Waarom zijn mijn wortels aangevreten terwijl ik niets heb gezien?
De wortelvlieg legt haar eitjes aan de voet. Haar maden graven de wortel onder de grond uit. Zaai na half mei en oogst voor eind augustus. Bedek ook met een net van 1,3 mm.
Foto: Andy Potter, Geograph, Wikimedia Commons, licentie CC BY-SA 2.0
Bronnen
- RHS, Slugs and snails (tolérer, cibler les plantes fragiles, étude de la RHS : ruban de cuivre et écorce sans effet sur les dégâts)
- RHS, Aphids (ennemis naturels, tolérer, écraser les colonies)
- RHS, Cabbage caterpillars (piérides et noctuelle du chou, de mai à octobre)
- RHS, Flea beetles on brassicas and allied plants (altises : petits trous ronds, radis, roquette)
- RHS, Cabbage root fly (mouche du chou, collerettes de 8 à 15 cm)
- RHS, Club root (hernie du chou, spores jusqu'à 20 ans dans le sol)
- RHS, Cabbage whitefly (aleurode du chou)
- RHS, Carrot fly (mouche de la carotte, semis après la mi-mai)
- RHS, Leek moth (teigne du poireau)
- RHS, Allium leaf miner (mineuse du poireau, pontes de mars à avril et de septembre à novembre)
- RHS, Leek rust (rouille du poireau)
- RHS, Onion white rot (pourriture blanche, 15 ans ou plus dans le sol)
- RHS, Tomato blight (mildiou de la tomate et de la pomme de terre, rotation de quatre ans)
- RHS, Blossom end rot (cul noir : un arrosage irrégulier, pas une maladie)
- RHS, Powdery mildews (oïdium)
- RHS, Grey mould (pourriture grise, Botrytis cinerea)
- RHS, Damping off (fonte des semis)
- RHS, Glasshouse red spider mite (araignée rouge sous serre, de mars à octobre)
- RHS, Insect-proof mesh (mailles de 0,8 mm, 1,3 à 1,4 mm, 4 à 7 mm et les ravageurs arrêtés)
- FREDON Hauts-de-France, Le doryphore : un ravageur de la pomme de terre en recrudescence (fiche 2021/37, octobre 2021)
- SPF Santé publique (Fytoweb), Dans son jardin (produits autorisés aux amateurs, numéros en G/B ou G/P)
- FREDON Hauts-de-France, Lettre d'information Ecophyto n° 13, Comment jardiner autrement (loi Labbé, interdiction pour les particuliers au 1er janvier 2019, août 2016)
- ANSES, E-Phy, catalogue des produits phytopharmaceutiques et de leurs usages autorisés en France
Hij tuiniert in België en test in zijn moestuin wat de app aanraadt. Zijn artikelen vertrekken altijd van een controleerbare bron en van iets wat je dit weekend kunt doen.
