Tomaten telen, van de zaai in maart tot de laatste vruchten in oktober

In België zaai je een tomaat in maart, plant je haar half mei en oogst je van juli tot oktober. Tussen het zaadje en de eerste vrucht liggen zes stappen. Je zaait in de warmte en verspeent daarna in een potje. Na tien dagen afharden gaat het plantje de grond in, als de nachten zacht zijn. Je leidt het de hele zomer op en oogst tot de eerste kou. Elders veranderen de data. De tabel hieronder geeft ze voor vijf klimaten.

De tomaat wacht op warmte

Een tomaat groeit pas echt in de warmte. In Luik stijgt de gemiddelde temperatuur van 10,4 °C in april naar 14,2 °C in mei en 19,3 °C in juli (KMI, normalen 1991-2020). Het dagelijkse gemiddelde haalt 10 °C van 11 mei tot 11 oktober. Die vijf maanden vormen het venster van de tomaat in de volle grond.

Het hele seizoen reken je dus terug. Je vertrekt van het moment waarop je grond en je nachten warm genoeg zijn. Dan tel je terug hoeveel tijd het plantje nodig heeft om klaar te zijn. Een koude maand vertraagt alles, een warme maand versnelt alles. De groeigraaddagen meten precies de ontvangen warmte, niet de dagen van de kalender.

Stap 1: zaaien in de warmte, in maart

Zaai in fijne, vochtige potgrond, een halve centimeter onder het oppervlak. Het zaad heeft warmte nodig om te kiemen. De RHS, het Britse koninklijke tuinbouwgenootschap, rekent op ongeveer 18 °C. ProSpecieRara, de Zwitserse stichting die oude rassen bewaart, geeft 20 tot 25 °C. De zaailingen komen meestal op in minder dan twee weken.

Eenmaal opgekomen hebben ze vooral licht nodig. Zonder licht rekken ze uit en blijven ze zwak. In België staat een zaai van februari weken op een donkere vensterbank. Wacht liever tot maart. Zaai begin maart als je een lamp hebt, half maart op een goed gelegen raam. In beide gevallen is het plantje half mei klaar. De zaai stap voor stap staat in de gids Tomaten zaaien.

Stap 2: verspenen en de stengel ingraven

Heeft het plantje twee echte bladeren, zet het dan in een eigen potje. ProSpecieRara doet dat drie of vier weken na het zaaien.

Stap 3: tien dagen afharden

Een plantje dat achter glas is opgegroeid, heeft nooit wind of directe zon gezien. ProSpecieRara zet het overdag buiten zodra de lucht boven 5 °C komt, eerst in halfschaduw. 's Nachts gaat het weer binnen. Na twee of drie dagen mag het in de directe zon. Reken op zeven tot tien dagen voor het planten. De stappen staan in Plantjes afharden.

Stap 4: planten als de nachten zacht zijn

In Luik telt het KMI in mei gemiddeld geen enkele vorstdag meer. De nachten blijven toch fris, met een gemiddeld minimum van 9,4 °C. De RHS wacht tot de temperatuur boven 16 °C blijft. ProSpecieRara plant niet voor de IJsheiligen, op 11, 12 en 13 mei. In het Belgische laagland mik je dus op half mei. Je kunt eerder planten als de aangekondigde minima gedurende zeven dagen boven 5 °C blijven. De volledige regel staat in het artikel over de IJsheiligen.

Houd de tomaten ver van de aardappelen. Phytophthora van de aardappel springt over op de tomaat (fiche van de Universiteit van Göttingen en de vereniging Dreschflegel).

Stap 5: de plant opleiden van juni tot september

De zijscheuten

Bij een tomaat met één stengel komt in de oksel van elk blad een scheut. Dat is de zijscheut. De RHS knijpt hem uit bij elke gietbeurt. Bij een struiktomaat laat je ze staan. De gids Zijscheuten bij tomaat zegt per variëteit wat je doet.

Toppen of niet

Buiten knijpt de RHS de top uit twee bladeren boven de vierde bloemtros. De fiche van Göttingen doet het omgekeerd voor krachtige variëteiten. Ze topt ze niet en geeft ze een grote bonenstok. Beide verdedigen zich. De RHS wil trossen die voor de herfst rijp zijn, terwijl Göttingen krachtige variëteiten laat opbrengen zoveel ze kunnen.

Water en meststof

Geef water aan de voet, nooit op de bladeren. Een lang nat blad zet de deur open voor phytophthora. In de volle grond maakt de fiche van Göttingen water geven niet verplicht. Geef je water, doe dat dan met regelmatige tussenpozen. In een pot voedt de RHS de plant om de twee weken met een meststof rijk aan kalium, zodra de eerste vruchten dikker worden. Goed verrijkte volle grond kan zonder meststof.

Stap 6: oogsten en de laatste vruchten binnenhalen

In het Belgische laagland komen de eerste tomaten in juli. Een rijpe tomaat is iets zachter en komt makkelijk los (ProSpecieRara). Pluk haar met haar steeltje.

Het seizoen eindigt met de kou. In Luik zakt het gemiddelde in oktober tot 11,7 °C. De periode met 10 °C stopt op 11 oktober. Buiten rijpen groene vruchten niet meer. De RHS stelt twee oplossingen voor. Trek de hele plant met haar vruchten uit en leg haar op stro, onder een afdak. Of pluk de vruchten en laat ze rijpen in de warmte en in het donker, met een banaan in dezelfde la. De gids Groene tomaten laten rijpen vergelijkt de methodes.

Zet het jaar erna geen tomaten meer op hetzelfde bed (RHS).

Welke variëteiten om buiten mee te beginnen

Onder een vochtig klimaat is phytophthora de eerste vijand van de tomaat in de volle grond. Twee Duitse universiteiten zoeken al lang naar variëteiten die standhouden. In Kassel observeert een programma sinds 1996 tomaten in de volle grond. Het voert sinds 2003 nationale proeven uit, met weerstand tegen phytophthora centraal in de selectie. In Göttingen kwam, samen met de vereniging Dreschflegel, een eerste selectie uit 3500 variëteiten die van de Noordzee tot de Alpen zijn getest. Voor een moeilijke plek is hun advies te beginnen met cherrytomaten of wilde tomaten.

In de catalogus hebben drie variëteiten vergelijkbare data in België:

De Triomphe de Liège heeft haar portret, met haar geschiedenis en haar teelt. Voor andere kleuren kijk je bij de Rose de Berne of de vergelijking van de gele tomaten. Om het zaad van je zaadvaste variëteiten te bewaren, volg je de fermentatiemethode.

Twee of drie variëteiten volstaan voor een gezin. Zeg je de app welke zaden je hebt, dan stemt ze de data van elke stap af op jouw tuin. Begin hier. De tomatenzaden van de webshop staan in de collectie Tomate Lovers.

Veelgestelde vragen

Wanneer zaai je tomaten in België?

In maart. Begin maart onder een lamp, half maart op een vensterbank. De catalogus opent het venster vanaf 15 februari. Maar een zaai in februari krijgt te weinig licht en geeft lange, dunne plantjes.

Wanneer plant je tomaten buiten?

In het Belgische laagland vanaf half mei, na de IJsheiligen. Vroeger alleen als de aangekondigde minima gedurende zeven dagen boven 5 °C blijven. In Zuid-Frankrijk plant de catalogus vanaf 25 maart.

Moet je de zijscheuten weghalen?

Ja bij een tomaat met één stengel, bij elke gietbeurt volgens de RHS. Nee bij een struiktomaat.

Hoeveel tomatenplanten zet je?

Voor een eerste seizoen volstaan twee of drie variëteiten en enkele planten van elk. Reken op 45 tot 60 cm tussen twee planten.

Wat doe je in oktober met de groene tomaten?

Haal ze binnen voor de kou. Laat ze rijpen in de warmte en in het donker, of trek de plant uit en leg haar op stro onder een afdak.

Foto: Viviana Piper, Unsplash

Bronnen

1. RHS (Royal Horticultural Society), Tomatoes: grow your own (semis, repiquage, plantation, gourmands, quatre bouquets dehors, fin de saison)
2. ProSpecieRara et Tomates urbaines, Guide étape par étape Tomates (semis à 20 à 25 °C dès la mi-mars, plantons prêts environ six semaines plus tard, pot de 20 litres, récolte de juillet à l'automne)
3. Dreschflegel e.V. et Université de Göttingen, Tomaten im Freiland : Sortenempfehlung und Anbauanleitung (sélection parmi 3 500 variétés, essais de la mer du Nord aux Alpes depuis 2003, conseils de culture)
4. Université de Kassel, The organic outdoor tomato project (observations depuis 1996, essais nationaux depuis 2003, résistance au mildiou au centre de la sélection)
5. RHS, Tomatoes: fruit splitting and cracking (variations d'humidité du sol et de température, arrosage régulier)
6. IRM, Statistiques climatiques des communes belges, Liège (1991-2020 : températures mensuelles, jours de gel, dernier et premier gel, période de végétation)